Multipl Skleroz ve Kadın Sağlığı: Güncel Kanıtlar ve Hemşirelik Yaklaşımları Üzerine Bir Derleme

Özet

Bu derlemenin amacı, multipl sklerozun (MS) kadın sağlığı üzerindeki etkilerini güncel literatür doğrultusunda incelemektir. MS, merkezi sinir sistemini etkileyen kronik, inflamatuvar ve demiyelinizan bir hastalık olup kadınlarda erkeklere göre daha sık görülmektedir. Son yıllarda yapılan çalışmalar, hastalığın gebelik, postpartum dönem, cinsel sağlık, menopoz ve psikososyal iyilik hali üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, kadınların yaşam döngüsü boyunca değişen gereksinimlerinin dikkate alınmasını ve bireyselleştirilmiş bakım planlarının oluşturulmasını gerekli kılmaktadır. Ayrıca multidisipliner yaklaşımın benimsenmesi, hastalık yönetiminin etkinliğini artırmakta ve yaşam kalitesinin iyileştirilmesine katkı sağlamaktadır.

 

Giriş

Multipl skleroz (MS), merkezi sinir sisteminde demiyelinizasyon ile karakterize kronik bir hastalık olup genç erişkin kadınlarda daha sık görülmektedir (1,2,3). Kadınlarda görülme sıklığının erkeklere göre iki-üç kat fazla olması, hormonal faktörlerin hastalık patofizyolojisinde önemli bir rol oynadığını düşündürmektedir (2,4). Son yıllarda yapılan çalışmalar, MS’in yalnızca nörolojik bir hastalık olmadığını, aynı zamanda kadınların yaşam döngüsü boyunca fiziksel, hormonal ve psikososyal sağlık durumlarını etkileyen çok boyutlu bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır (5,6). Bu bağlamda hemşirelik bakımı, hastalığın yönetiminde önemli bir yer tutmaktadır. MS’in kadın sağlığı üzerindeki etkilerine yönelik araştırmalar önemli ölçüde artmıştır. Yayımlanan araştırmalar hastalığın gebelik, postpartum dönem, cinsel sağlık, menopoz ve psikososyal iyilik hali üzerindeki etkilerini ortaya koymak için gebelik planlaması, emzirme döneminde hastalık modifiye edici tedavilerin güvenliği, menopozun hastalık aktivitesi üzerindeki etkileri ve kadınlara özgü yaşam kalitesi göstergelerinin MS yönetiminde temel araştırma alanları hâline geldiğini göstermektedir. Uluslararası uzman grupları, kadın sağlığı konularının nöroloji, kadın hastalıkları ve doğum, psikiyatri ve hemşirelik disiplinlerinin iş birliği içerisinde ele alınmasını önermektedir (3,5,7,8,9,10).

 

Multipl Sklerozun (MS) Kadın Yaşam Döngüsüne Etkileri

Hormonal değişimlerin MS aktivitesi üzerindeki etkisi literatürde sıkça vurgulanmaktadır. Özellikle östrojen ve progesteronun immün modülatör etkileri, hastalık seyrini etkileyebilmektedir (2, 3,4). Gebelik döneminde relaps oranlarında azalma görülürken, postpartum dönemde artış gözlenebilmektedir (1,2). MS fertiliteyi doğrudan etkilememekle birlikte, tedavi süreçleri ve hastalık aktivitesi gebelik planlamasında önemli bir rol oynamaktadır (1,11). Fakat yapılan çalışmalarda gebeliğin uzun dönem hastalık progresyonunu olumsuz etkilemediği bildirilmiştir (2,12,13). Kadın sağlığı açısından önemli bir diğer boyut cinsel sağlıktır. MS’li kadınlarda vajinal kuruluk, libido azalması, cinsel isteksizlik ve orgazm güçlüğü gibi cinsel işlev bozuklukları yaygın olarak görülmektedir (7,10,14). Güncel literatür, kadınlarda cinsel işlev bozukluğunun yalnızca nörolojik etkilerden kaynaklanmadığını; depresyon, anksiyete, beden algısı, pelvik taban fonksiyon bozuklukları, vajinal kuruluk ve partner ilişkilerinin de önemli belirleyiciler olduğunu göstermektedir. Bu nedenle cinsel sağlığın MS izlemlerinde rutin olarak değerlendirilmesi önerilmektedir. Bunun yanı sıra depresyon ve yorgunluk gibi semptomlar da cinsel sağlığı olumsuz etkileyebilmektedir (3,10,14). Yine araştırmalar gebelik öncesinde hastalık aktivitesinin kontrol altına alınmasının hem anne hem de fetüs açısından daha iyi obstetrik sonuçlarla ilişkili olduğunu göstermektedir (15). Son yıllarda özellikle anti-CD20 grubu hastalık modifiye edici tedavilere ilişkin gebelik kayıtlarından elde edilen veriler artmış; gebelik planlamasının tedavi seçimi ile birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Emzirme döneminde ise bazı hastalarda tedavinin yeniden başlama zamanı bireysel risk değerlendirmesine göre belirlenmektedir (16,17,18). Bu nedenle gebelik planlaması nörolog, kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ile MS hemşiresinin ortak karar verme süreci içerisinde yürütülmelidir (17,18). Menopoz döneminde hormonal değişikliklerin hastalık semptomları üzerindeki etkisi dikkat çekmekte, menopoz sonrası dönemde ise hastalık progresyonuna ilişkin bulgular henüz net olmadığından bu durum, ileri yaş kadınlarda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu göstermektedir (4,6). Çalışmalar, menopozun yalnızca hormonal değişikliklerden ibaret olmadığını, aynı zamanda nöroinflamasyon, bilişsel fonksiyonlar, yorgunluk ve yaşam kalitesi üzerinde de etkili olabileceğini göstermektedir. Perimenopoz döneminde sıcak basması, uyku bozuklukları ve bilişsel yakınmaların MS semptomları ile karışabilmesi tanı ve bakım süreçlerini güçleştirebilmektedir. Son yıllarda uzmanlar, menopoz semptomlarının rutin MS izlemi sırasında sorgulanmasını ve bireyselleştirilmiş menopoz danışmanlığının bakım planına dâhil edilmesini önermektedir (3,4,17,18). Psikososyal açıdan değerlendirildiğinde de, MS’li kadınlarda depresyon ve anksiyete prevalansının yüksek olduğu ve kronik hastalık yükünün yaşam kalitesini olumsuz etkilediği bildirilmektedir (1,7).

Hemşirelik Yaklaşımları ve Bakım Yönetimi

MS yönetiminde hemşireler, hasta eğitimi, semptom yönetimi ve psikososyal destek açısından kritik bir rol üstlenmektedir. Özellikle gebelik ve postpartum dönemlerde bireyselleştirilmiş bakım planlarının oluşturulması önemlidir (6). Hemşireler, hastaların cinsel sağlık sorunlarını ifade edebileceği güvenli bir ortam oluşturmalı ve gerekli yönlendirmeleri yapmalıdır. Ayrıca menopoz döneminde semptom yönetimi ve yaşam kalitesinin artırılmasına yönelik danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır (6,7). Psikososyal destek, MS yönetiminin önemli bir bileşenidir. Depresyon ve anksiyete belirtilerinin erken tanılanması ve uygun yönlendirmelerin yapılması hemşirelik bakımının temel unsurları arasında yer almaktadır (1,7). Güncel hemşirelik yaklaşımları; hasta merkezli bakım, ortak karar verme, dijital sağlık uygulamaları, tele-sağlık izlemi ve yaşam döngüsü temelli danışmanlığı ön plana çıkarmaktadır. MS hemşireleri; aile planlaması, kontrasepsiyon, gebelik öncesi danışmanlık, emzirme, menopoz yönetimi ve psikososyal destek süreçlerinde koordinatör rol üstlenmektedir. Ayrıca bireylerin öz yönetim becerilerinin geliştirilmesi, tedaviye uyumun artırılması ve yaşam kalitesinin desteklenmesi hemşirelik bakımının temel bileşenleri arasında yer almaktadır (4,15). Literatür, multidisipliner yaklaşımın MS yönetiminde etkili olduğunu göstermekte ve hemşirelerin bu ekip içerisindeki koordinatör rolünü vurgulamaktadır (5,6).

Sonuç

MS, kadınlarda daha yüksek prevalans göstermesi ve yaşamın farklı dönemlerinde değişken etkiler oluşturması nedeniyle kadın sağlığı açısından önemli bir kronik hastalıktır (1,2). Hormonal değişimlerin hastalık aktivitesi üzerindeki etkisi özellikle gebelik ve postpartum dönemde belirgin olup, izlem ve tedavi süreçlerinin dikkatle planlanmasını gerektirmektedir (1,2,4). MS’li kadınlarda cinsel işlev bozuklukları, gebelik planlaması, emzirme dönemine ve menopoz sürecine bağlı değişiklikler ve psikososyal etkiler yaşam kalitesini önemli ölçüde etkilemektedir (3,5,8,18). Bu durum, bakım sürecinde biyopsikososyal yaklaşımın gerekliliğini ortaya koymaktadır. Hemşireler, MS yönetiminde hasta eğitimi, semptom kontrolü ve psikososyal destek süreçlerinde merkezi bir rol üstlenmektedir. Güncel kanıtlar, MS’li kadınların bakımında yaşam döngüsü yaklaşımının benimsenmesi gerektiğini göstermektedir (4). Gebelik, postpartum dönem, menopoz ve cinsel sağlığa yönelik bireyselleştirilmiş bakım planları ile multidisipliner ekip yaklaşımı hastalık yönetimini güçlendirmektedir(15,17). Bireyselleştirilmiş bakım planlarının oluşturulması ve multidisipliner yaklaşımın benimsenmesi, hastalık yönetiminin etkinliği vurgulanmakta ve kadın sağlığına özgü bakım modellerinin geliştirilmesi ve hemşirelerin danışmanlık rolünün güçlendirilmesi yaşam kalitesini artırmada önemli olduğu ortaya konulmaktadır (5,6).

Sonuç olarak, multipl sklerozlu kadınların bakımında bütüncül ve yaşam döngüsü odaklı yaklaşımlar benimsenmeli; özellikle menopoz, cinsel sağlık ve uzun dönem yaşam sonuçlarına ilişkin bilimsel çalışmaların artırılması, kadın odaklı bakım uygulamalarının geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

 

Kaynaklar

1. Dobson, R., Giovannoni, G. (2019). Multiple sclerosis—A review. Eur J Neurol, 26(1), 27-40.
2. Bove, R., Chitnis, T. (2020). The role of gender and sex hormones in multiple sclerosis. Mult Scler J, 26(9), 1037-1045.
3. Barbuti, E., Piervincenzi, C., Ruggieri, S., Petracca, M. (2025). Sex-Related Differences in Lifestyle Factors Affecting Multiple Sclerosis Susceptibility and Disease Progression. Brain Sci, 15(10): 1097.
4. Bridge, F., Butzkueven, H., Van der Walt, A., Vilija G Jokubaitis, V.G. (2023). The impact of menopause on multiple sclerosis. Autoimmun Rev. 22(8):
5. Dobson, R., Dassan, P., Roberts, M., Giovannoni, G., Nelson-Piercy, C., Brex, P. A. (2019). UK consensus on pregnancy in multiple sclerosis: ‘Association of British Neurologists’ guidelines. Pract Neurol, 19(2), 106-114.
6. Bove, R., Healy, B., Chitnis, T. (2022). Menopause in multiple sclerosis: Implications for disease course. Neurology, 98(4), 155-162.
7. McCabe, M. P., McKern, S., McDonald, E. (2021). Sexual dysfunction in women with multiple sclerosis. J Sex Med, 18(3), 580-589.
8. Wyszynski, D.F. (2025). Pregnancy and Multiple Sclerosis: A Narrative Review of Clinical Outcomes, Disease Activity, and Treatment Considerations. Mult Scler Relat Disord, 102: 106643. 
9. Vukusic, S., Bove, R., Dobson, R., McElrath, T., Oreja-Guevara, C., Pietrasanta, C., Lin, C.J., Ferreira, G., Craveiro, L., Zecevic, D., Pasquarelli, N., Hellwig, K. (2024). Pregnancyand Infant Outcomes in Women With Multiple Sclerosis Treated With Ocrelizumab. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm, 17;12(1): e200349.
10. Melo, E.M.V., Schoeps, V.A., Oliveira, F.F.L., Mendes, M.F., Olival, G.S.D. (2023). Sexual dysfunctionin Brazilian patients with multiple sclerosis. Arq Neuropsiquiatr, 9;81(4):350-356.
11. Krysko, K., Dobson, R., Alroughani, R., Pia Amato, M., Riley Bove, R., Ciplea, A., Fragoso, Y., et al. (2023). Family planning considerations in people with multiple sclerosis, The Lancet Neurology, 22(4): 350-366.
12. Houtchens, M.K. (2024). Pregnancy and reproductive health in women with multiple sclerosis: an update. Curr Opin Neurol, 1; 37(3): 202-211.
13. Shipley, J., Beadnall, H.N., Sanfilippo, P.G., Yeh, W.Z., Horakova, D., Havrdova, E.K., Hradilek, P., et al. (2025). Pregnancy-Related Disease Outcomes in Women With Moderate to Severe Multiple Sclerosis Disability. JAMA Netw Open. 2; 8(9): e2531581.
14. Carotenuto, A., De Giglio, L., Chiodi, A., Petracca, M., Rosa, L., Bianchi, M., Ferrante, I., et al. 82021). Validation of the Italian version of the Multiple Sclerosis Intimacy and Sexuality Questionnaire-19. Neurol Sci, 42(7): 2903-2910.
15. Vukusic, S., Bove, R., Dobson, R., McElrath, T., Oreja-Guevara, C., Pietrasanta, C., Lin, C.J. et al. (2025). Pregnancy and Infant Outcomes in Women With Multiple Sclerosis Treated With Ocrelizumab. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm, 12(1):e200349.
16. G., Zakareviciene, J., Ramasauskaite, D., Lauzikiene, D., Arlauskiene, A. (2020). Pregnancy and Multiple Sclerosis: An Update on the Disease Modifying Treatment Strategy and a Review of Pregnancy’s Impact on Disease Activity. Medicina (Kaunas), 21;56(2):49.
17. Hsu, S., Bove, R. (2024). Hormonal Therapies in Multiple Sclerosis: A Review of Clinical Effects. Curr Neurol Neurosci Rep, 24(1):1-15.
18. McConville, K., Bove, R. (2026). Multiple Sclerosis in Women: Impact of Different Life Stages on Treatment Decisions. CNS Drugs,40(3):305-331

 

Hazırlayan : Merve Cömert Erdoğan

Acıbadem Bodrum Tıp Merkezi

Klinik Eğitim Hemşiresi

 

Hazırlayan: Sema Nur Gürel

Acıbadem Bodrum Tıp Merkezi

Acil Servis Hemşiresi