1. Giriş
Kanser tedavisinde intravenöz kemoterapi sıklıkla kullanılmakta olup, bu tedavi sırasında kullanılan bazı ilaçlar damar dışına sızdığında ciddi komplikasyonlara neden olabilir. Bu durum ekstravazasyon olarak tanımlanır ve vezikant ya da iritan ilaçların kullanımıyla birlikte doku hasarı riski artar. Ekstravazasyon, hasta konforunu azaltmakta hem de tedavi sürecinin kesintiye uğramasına ve ciddi doku hasarına neden olabilir [1].
2. Ekstravazasyonun Tanımı ve Önemi
Ekstravazasyon, intravenöz infüzyon sırasında sitotoksik ajanın damar dışındaki dokulara sızması olarak tanımlanmaktadır
Özellikle vezikant ajanlar ciddi doku nekrozu, ülserasyon ve kalıcı hasara neden olabilirken; iritan ajanlar daha hafif, genellikle geçici inflamasyona lokal irritasyon ile karakterizedir [2].
3. Vezikant ve İritan İlaçların Özellikleri
| İlaç Türü | Tanım | Ekstravazasyon Etkisi | Örnek İlaçlar |
| Vezikant | Damar dışına sızdığında ciddi doku nekrozu yapan ilaçlardır. | Şiddetli ülserasyon, nekroz, amputasyon gerekebilir | Doksorubisin, Daunorubisin, Vinblastin, Mitomisin-C, Mechlorethamine |
| İritan | Hafif inflamasyon ve lokal ağrı yapan ajanlardır. | Kızarıklık, ağrı, ödem, nadiren ülser | Etoposid, Carboplatin, Dacarbazine |
4. Risk Faktörleri
– İleri yaş,damar yapısının zayıflığı
– Periferik venöz yol kullanımı
– Yetersiz hemşire gözlemi
– Hızlı infüzyon, basınçlı uygulamalar [3]
5. Klinik Belirtiler
– Enjeksiyon bölgesinde yanma, ağrı
– Eritem, ödem, morarma
– İleri aşamada vezikül oluşumu ve nekroz [4]
6. Önleme Stratejileri
– Vezikant ve iritan ajanların santral venöz kateterle uygulanması
– Uygulama sırasında hasta ve uygulama bölgesinin düzenli gözlemi
– Ekstravazasyon protokolü ve ekipmanlarının (ekstravazasyon kiti) hazır bulundurulması
– Hemşirelerin ekstravazasyon eğitimi alması [1, 3]
7. Ekstravazasyon Durumunda Yönetim ve Antidot Kullanımı
| İlaç | Sınıfı | Önerilen Antidot | Yönetim |
| Doksorubisin | Vezikant (antrasiklin) | Dexrazoxane (sistemik) [5] | Soğuk kompres, 24 saat içinde antidot |
| Vinblastin / Vincristine | Vezikant (vinka alkaloid) | Hyaluronidaz (lokal) [5] | Sıcak kompres, lokal enjeksiyon |
| Mitomisin-C | Vezikant | Dimetil sülfoksit (DMSO) [6] | Soğuk kompres, DMSO topikal uygulanır |
| Mechlorethamine | Vezikant (alkilleyici) | Sodyum tiyosülfat (lokal) [6] | Soğuk kompres ve lokal antidot |
| Paclitaxel | İritan (taksoid) | Antidot önerilmez | Soğuk kompres |
| Cisplatin | İritan/vezikant (konsantrasyona bağlı) | Sodyum tiyosülfat (lokal, yüksek dozlarda) [5] | Soğuk kompres ve yakın takip |
Not: Antidot uygulamaları mutlaka kurum protokolüne ve ilacın spesifik özelliklerine göre yapılmalıdır.
8. Hemşirelik Yaklaşımı
Hemşirelerin damar yolu seçimindeki deneyimi, uygulama sırasında gözlem yapma becerisi ve belirtileri erken tanıma kabiliyeti ekstravazasyon yönetiminde temel unsurlardır. Ayrıca, hastalara uygulama sırasında ortaya çıkabilecek ağrı, yanma veya şişlik gibi belirtileri hemen bildirmeleri konusunda eğitim verilmelidir.
Ekstravazasyon olaylarının kayıt altına alınması ve raporlanması, kurumlarda kalite iyileştirme çalışmalarına katkı sağlamaktadır [3,4].
9. Sonuç
Ekstravazasyon, onkoloji alanında hayati öneme sahip bir komplikasyondur. Özellikle vezikant ajanlarla çalışırken dikkatli olmak, protokollere uymak ve antidot bilgisine sahip olmak gerekir. Eğitimli sağlık personeli, erken tanı ve uygun tedavi yaklaşımları sayesinde ekstravazasyonun yol açabileceği morbidite önemli ölçüde azaltılabilmektedir.
Kaynakça
- Hadaway, L. (2017). Infiltration and extravasation. American Journal of Nursing, 117(8), 34–40.
- Ener, R. A., Meglathery, S. B., & Styler, M. (2004). Extravasation of systemic hemato-oncological therapies. The Lancet Oncology, 5(2), 86–93.
- Schulmeister, L. (2018). Extravasation management: Clinical update. Seminars in Oncology Nursing, 34(2), 110-117.
- Yıldırım, A., & Karslı, M. (2019). Kemoterapi uygulamalarında ekstravazasyon yönetimi. Türk Onkoloji Hemşireliği Dergisi, 6(1), 45-52.
- Camp-Sorrell, D. (2007). Access Device Standards of Practice for Oncology Nursing. ONS Publishing Division.
- Bertelli, G. (1995). Prevention and management of extravasation of cytotoxic drugs. Drug Safety, 12(4), 245–255.
- Thomas T, Clark C, Backler C, et al. ONS/ASCO guideline on the management of antineoplastic extravasation. Clinical Journal of Oncology Nursing. 2025;29(5):384-399.
Hazırlayan: İpek İdil Serttan
Acıbadem Kent Hastanesi
Klinik Eğitim Hemşiresi