- Hava kirliliğinin yalnızca akciğerleri etkileyen bir çevre sorunu olmadığını, özellikle 2,5 mikrometre veya daha küçük çaplı ince partikül maddelerin (PM₂.₅) ve ultrafine partiküllerin dolaşım sistemi ile merkezi sinir sistemi üzerinde de etkiler oluşturabildiğini; bu etkilerin partiküllerin boyutuna, kimyasal bileşimine, maruziyet süresine ve kişinin yaşına bağlı olarak değişebildiğini, [1–4]
- Solunum yoluyla vücuda alınan 2,5 mikrometre veya daha küçük çaplı ince partikül maddelerin (PM₂.₅) ve ultra ince partiküllerin akciğerlerde inflamatuvar yanıtı tetikleyerek sistemik inflamasyonu artırabildiğini ve akciğer kaynaklı interlökin-1 beta, tümör nekroz faktörü alfa ve interlökin-6 gibi proinflamatuvar belirteçlerin dolaşıma katılmasıyla akciğer-beyin ekseni üzerinden merkezi sinir sistemini etkileyebildiğini; bu süreçte bağışıklık yanıtının beyin dokusundaki hücreleri de etkileyebildiğini, [1, 3, 4]
- Bazı ultrafine partiküllerin burun boşluğundan koku sistemi ve olfaktör sinir aracılığıyla merkezi sinir sistemini etkileyebildiğini; deneysel çalışmalar, bu partiküllerin koku soğancığına ve buradan beynin farklı bölgelerine taşınabileceğini düşündürmektedir. Ayrıca akciğerlerden kana geçebilen partikül bileşenleri ve bunların tetiklediği inflamatuvar aracılar, kan-beyin bariyerinin işlevini etkileyerek beyin dokusuna yönelik dolaylı etkiler oluşturabilir, [1–4]
- Hava kirleticilerinin oksidatif stres ve nöroinflamasyonu artırarak mikroglial aktivasyon, nöronal işlevler ve sinir hücreleri arasındaki iletişim üzerinde olumsuz etkiler oluşturabildiğini; reaktif oksijen türlerinin artması hücresel yapılara zarar verebilir, mikroglia ve astrosit gibi sinir sistemi destek hücrelerinin inflamatuvar yanıtını güçlendirebilir. Bu değişiklikler sinaptik işleyişi ve nöronların çevresel stresle baş etme kapasitesini bozabilir, [1–4]
- Hava kirliliğine bağlı inflamatuvar ve oksidatif süreçlerin kan-beyin bariyerinin bütünlüğünü bozabileceğini ve beynin çevresel toksik etkenlere karşı koruyucu mekanizmalarını zayıflatabileceğini; özellikle damar iç yüzeyini oluşturan endotel hücrelerinde oksidatif hasar ve sıkı bağlantı proteinlerinde meydana gelen değişiklikler bariyer geçirgenliğini artırabilir. Böylece dolaşımdaki inflamatuvar moleküllerin beyin dokusuna geçişi kolaylaşabilir, [2, 3]
- Beyinde meydana gelen bu inflamatuvar ve oksidatif değişikliklerin dikkat, öğrenme, bellek ve yürütücü işlevler gibi bilişsel süreçlerdeki olumsuzluklarla ilişkilendirildiğini; insanlarda yürütülen epidemiyolojik çalışmalar ve sistematik derlemeler, özellikle uzun süreli 2,5 mikrometre veya daha küçük çaplı ince partikül madde maruziyetinin bilişsel performansta düşüş ve bilişsel gerileme ile ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte ilişkinin gücü, maruziyet düzeyi, yaş, eşlik eden sağlık koşulları ve araştırma yöntemlerine göre değişebilmektedir, [5–7]
- Çocuklarda bu etkilerin özellikle önem taşıdığını, gelişimi devam eden beynin çevresel nörotoksik etkenlere karşı daha hassas olması nedeniyle hava kirliliğine maruz kalmanın bilişsel ve nörogelişimsel süreçlerle ilişkili olabileceğini; çocukluk ve ergenlik dönemlerinde sinir ağları, beyin bölgeleri arasındaki bağlantılar ve bilişsel işlevler gelişimini sürdürür. Bu kritik dönemlerde hava kirliliğine maruz kalmanın beyin yapısı ve işlevlerinde farklılıklarla, ayrıca bazı çalışmalarda bilişsel performans göstergelerinde düşüşle ilişkili olduğu bildirilmiştir, [5, 6, 8]
- Gebelik dönemindeki hava kirliliği maruziyetinin de göz ardı edilmemesi gerektiğini; anne adayının maruz kaldığı kirleticiler plasental inflamasyon ve oksidatif stres gibi süreçleri etkileyebilir. Plasentanın besin, oksijen ve sinyal iletimindeki rolü dikkate alındığında, bu değişiklikler fetal beyin gelişimini dolaylı biçimde etkileyebilir. Prenatal dönemdeki maruziyet ile erken çocukluk nörogelişim sonuçları arasında ilişki bildiren çalışmalar bulunmakla birlikte, bu ilişkilerin altında yatan mekanizmaların ve nedenselliğin daha fazla araştırılması gerekmektedir, [8, 9]
- Uzun süreli hava kirliliği maruziyetinin depresyon ve anksiyete gibi ruhsal sağlık sorunlarının yanı sıra demans ve Alzheimer hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıkların gelişme riskiyle de ilişkili olduğunu; 2026 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizler, özellikle 2,5 mikrometre veya daha küçük çaplı ince partikül madde maruziyeti ile Alzheimer hastalığı ve farklı demans türleri arasında ilişki bulunduğuna işaret etmektedir. Aynı dönemde yayımlanan başka bir meta-analiz ise 2,5 mikrometre veya daha küçük çaplı ince partikül madde başta olmak üzere çeşitli hava kirleticilerine kısa ve uzun süreli maruziyetin depresyon ve anksiyete riskiyle ilişkili olabileceğini bildirmiştir. Ancak çalışmalar arasındaki yöntem ve sonuç farklılıkları nedeniyle bu bulgular kesin bir nedensellik olarak yorumlanmamalıdır, [10–13]
- Tüm bu bulgular birlikte değerlendirildiğinde, temiz havanın yalnızca akciğer sağlığının değil, çocukluktan ileri yaşlara kadar beyin, bilişsel işlevler ve ruh sağlığının korunması açısından da önemli bir çevresel sağlık faktörü olduğunu; hava kirliliğinin azaltılması, hassas grupların maruziyetinin sınırlandırılması ve temiz hava politikalarının güçlendirilmesi, toplum sağlığının korunmasına katkı sağlayabilir. Peki, soluduğumuz havanın beyin sağlığımız üzerindeki etkilerini hiç düşündünüz mü? [1–3, 5, 6, 10–13]
KAYNAKÇA
- Thangavel, P., Park, D., & Lee, Y.-C. (2025). Neurotoxic Effects of Airborne Particulate Matter: Mechanisms and Health Implications. Journal of Biochemical and Molecular Toxicology, 39(6), e70322. https://doi.org/10.1002/jbt.70322
- Gimeno-Ferrer, F., Porschen, L. T., Matthes, F., Gohlsch, K., & Meissner, A. (2026). Airborne particulates and brain health: The role of PM₂.₅ in blood-brain-barrier dysfunction. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 46(5), 1025–1042. https://doi.org/10.1177/0271678X261418925
- Qin, S.-J., Zeng, Q.-G., Zeng, H.-X., Li, S.-P., Andersson, J., Zhao, B., et al. (2024). Neurotoxicity of fine and ultrafine particulate matter: A comprehensive review using a toxicity pathway-oriented adverse outcome pathway framework. Science of the Total Environment, 947, 174450. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.174450
- Song, S., Fan, M., Feng, R., & Zhao, H. (2026). Airborne particulate matter and the lung-brain axis: Unraveling the neuroinflammatory cascade from alveolar irritation to microglial activation. Journal of Neuroinflammation, 23, 142. https://doi.org/10.1186/s12974-026-03770-x
- Thompson, R., Smith, R. B., Bou Karim, Y., Shen, C., Drummond, K., Teng, C., & Toledano, M. B. (2023). Air pollution and human cognition: A systematic review and meta-analysis. Science of the Total Environment, 859, 160234. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.160234
- Morrel, J., Dong, M., Rosario, M. A., Cotter, D. L., Bottenhorn, K. L., & Herting, M. M. (2025). A systematic review of air pollution exposure and brain structure and function during development. Environmental Research, 275, 121368. https://doi.org/10.1016/j.envres.2025.121368
- Alter, N. C., Whitman, E. M., Bellinger, D. C., & Landrigan, P. J. (2024). Quantifying the association between PM₂.₅ air pollution and IQ loss in children: A systematic review and meta-analysis. Environmental Health, 23, 101. https://doi.org/10.1186/s12940-024-01122-x
- Parenteau, A. M., Hang, S., Swartz, J. R., Wexler, A. S., & Hostinar, C. E. (2024). Clearing the air: A systematic review of studies on air pollution and childhood brain outcomes to mobilize policy change. Developmental Cognitive Neuroscience, 69, 101436. https://doi.org/10.1016/j.dcn.2024.101436
- Perera, F., Miao, Y., Ross, Z., Rauh, V., Margolis, A., Hoepner, L., Riley, K. W., Herbstman, J., & Wang, S. (2024). Prenatal exposure to air pollution during the early and middle stages of pregnancy is associated with adverse neurodevelopmental outcomes at ages 1 to 3 years. Environmental Health, 23(1), 95. https://doi.org/10.1186/s12940-024-01132-9
- Bereziartua, A., Jimeno-Romero, A., Subiza-Pérez, M., & Lertxundi, A. (2026). Effects of environmental air pollution on anxiety and depression in adults: An updated systematic review and meta-analysis. Environmental Research, 293, 123738. https://doi.org/10.1016/j.envres.2026.123738
- Huang, X., Steinmetz, J., Marsh, E. K., Aravkin, A. Y., Ashbaugh, C., Murray, C. J. L., et al. (2025). A systematic review with a Burden of Proof meta-analysis of health effects of long-term ambient fine particulate matter (PM₂.₅) exposure on dementia. Nature Aging, 5(5), 897–908.
- Baiamonte, L., Tarantino, D., Lodico, M., Bellante, G., Migliazzo, C., Allegra, P., et al. (2026). Air pollution and Alzheimer’s disease: A systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical Medicine, 15(11), 4163.
- Zhang, Z., & Xu, C. (2026). Airborne pollutants and risk of neurodegenerative diseases: A global systematic review and meta-analysis. Alzheimer’s Research & Therapy, 18, 129. https://doi.org/10.1186/s13195-026-02050-3
- Herting, M. M., et al. (2024). Outdoor air pollution and brain development in childhood and adolescence. Trends in Neurosciences, 47(8), 593–607. https://doi.org/10.1016/j.tins.2024.06.008
Hazırlayan: Özlem ENÇ
Acıbadem Üniversitesi Atakent Hastanesi
5. Kat Klinik Eğitim Hemşiresi